در تهرانِ غبارآلود اواخر دهه پنجاه، جوانی به نام امیر در پی یافتن ردی از گمشدهاش، قدم در مسیر پرخطر خانههای تیمی میگذارد. اما درست در میانهی این زندگی مخفیانه و پر از سوءظن، عشقی ناخوانده تمام معادلات و آرمانهای او را به هم میریزد.
وقتی پایبندی به آرمانهای چریکی و قوانین خشک یک سازمان با الفبای عشق گره میخورد، دیگر هیچ پناهگاهی امن نیست. جلیل سامان در «پروانه» با بازی بهیادماندنی حامد کمیلی و سارا بهرامی، ما را به دل تهرانِ غبارآلودِ دهه پنجاه و تاریکخانههای تیمی مجاهدین میبرد؛ جایی که یک جوانِ فراری از گذشته، باید میان وفاداری به تشکیلات و احساسی که به تازگی بیدار شده، یکی را برای همیشه فدا کند.
مجموعه تلویزیونی «پروانه» اثری به نویسندگی و کارگردانی جلیل سامان و تهیهکنندگی منصور سهرابپور است که در بهار سال ۱۳۹۲ در ۱۸ قسمت روی آنتن شبکه سه سیما رفت. این اثر تلاش میکند تا با دستمایه قرار دادن فضای پر کشمکش و حساس اواخر دهه پنجاه خورشیدی، روایتی متفاوت از روابط انسانی، انتخابهای سخت و مسیر پرخطر گروههای چریکی آن دوران (بهویژه اعضای سازمان مجاهدین) را به تصویر بکشد.
جلیل سامان که پیش از این با ساخت «ارمغان تاریکی» نشان داده بود به درامهای تاریخی علاقهمند است، در این پروژه به سراغ چهرههایی رفت که مخاطب انتظار دیدن آنها را در چنین قالبهایی نداشت. حضور حامد کمیلی در نقشی کاملاً متفاوت با گذشتهاش و معرفی چهرههای جدید، از جمله استراتژیهای سازندگان برای جذب مخاطب بود. با این حال، بلندپروازیهای فیلمنامه در اجرا با چالشهای متعددی روبرو شد که این اثر را به معجونی از ایدههای خوب و اجراهای پرنقص تبدیل کرد.
قصه در سالهای پایانی دهه پنجاه میگذرد و حول محور جوانی پخته و خردمند به نام «امیر» میچرخد. او که از اعضای یک گروه مبارز است، درگیر یک زندگی مخفیانه و پرحادثه شده و همزمان باید با چالشهای درونسازمانی و فشارهای بیرونی دستوپنجه نرم کند. در این میان، دختری به نام پروانه به صورت ناخواسته وارد مسیر زندگی امیر میشود.
جلیل سامان همواره مهارت خاصی در پرتاب کردن شخصیتهایش به دل موقعیتهای پیچیده و ناخواسته دارد؛ درست مانند آنچه سالها بعد در سریال زیرخاکی دیدیم که وسوسه طلا، کاراکتر اصلی را به جای گنج به قلب جنگ و اسارت کشاند تا در یک بازی مرگبار هویتی، نقش فرماندهی ارشد را بازی کند. در اینجا نیز سرنوشت پروانه با یک تصادف ساده به دنیای پیچیده چریکی گره میخورد.
برخلاف بسیاری از درامهای مشابه که دو طرف به سرعت درگیر یک رابطه عاطفی عمیق میشوند، در اینجا با احساساتی یکطرفه و منطقگرایی شدید از سوی امیر مواجه هستیم. داستان با یک گرهافکنی جذاب آغاز میشود؛ لحظهای که پروانه با شک و تردید صندوق عقب ماشینش را باز میکند و ناگهان پای امیر برای فرار از دست ماموران به میان میآید. این شروع پرهیجان، نوید یک قصه پرکشش را میدهد، اما در ادامه مسیر، داستان به سمت دیگری منحرف میشود.
| بازیگر | نقش |
|---|---|
| حامد کمیلی | امیر |
| سارا بهرامی | پروانه |
| سپیده خداوردی | نرگس |
| نیما رئیسی | نادر |
| قطبالدین صادقی | – |
| الهام چرخنده | عاطفه |
| شهرام عبدلی | – |
| متین ستوده | – |
| فرشید نوابی | – |
| داوود فتحعلیبیگی | – |
| بهنام قربانی | – |
| علیرضا ناصحی | – |
| الهه خادمی | اشرف |
| شیوا خسرومهر | – |
| هدایت هاشمی | – |
| علی عامل هاشمی | – |
| مهدی سلوکی | – |
بدون شک یکی از معدود نقاط قوت این مجموعه، هنرنمایی حامد کمیلی است. او که پیش از این بیشتر در نقشهای جوانان مرفه یا درگیر مسائل روزمره دیده میشد، در «پروانه» بلوغ بازیگری خود را به رخ میکشد. به ویژه در سکانسهای بازجویی و شکنجه «نرگس»، کمیلی توانست استیصال، خشم فروخورده و ناتوانی را به شکلی کاملاً باورپذیر ارائه دهد. اما یک بازیگر خوب هرگز نمیتواند جور یک فیلمنامه پر از حفره را به تنهایی بکشد.
یکی از بارزترین ایرادات ساختاری، ضعف شدید در شخصیتپردازی نقشهای مکمل است. کاراکترهایی که توسط مهدی سلوکی، الهام چرخنده و شهرام عبدلی ایفا میشوند، عملاً هیچ تفاوت لحن و دیدگاهی با یکدیگر ندارند و گویی همگی از روی یک الگو کپی شدهاند. از سوی دیگر، با وجود ادعای کارگردان مبنی بر مطالعه ۴۰ جلد کتاب تاریخی، طراحی لباس و چهرهپردازی کوچکترین قرابتی با دهه ۵۰ ندارد. پوشش شخصیتها بیشتر یادآور اواخر دهه ۸۰ است و سازندگان گمان کردهاند صرفاً با تغییر مدل مو یا گذاشتن سبیل میتوانند اتمسفر نیم قرن پیش را بازسازی کنند.
درام، زمانی جذاب است که اتفاقات بر اساس یک منطق علت و معلولی رخ دهند، اما در «پروانه» همهچیز تابع خواستههای شخصی نویسنده است. ساواک به عنوان نیروی امنیتی آن زمان، به طرز عجیبی ناکارآمد و سادهلوح به تصویر کشیده شده است. پروانه که تحت نظر است، به راحتی در پارک با امیر ملاقات میکند! یا در سکانسهای اکشن، امیر با کتف تیرخورده در شهر جولان میدهد و هیچکس مزاحم او نمیشود.
اوج این بیمنطقی در سکانس محاصره خانه تیمی رخ میدهد؛ جایی که در تاریکی شب، راه فرار بسته است و به پای امیر شلیک میشود، اما پروانه به جای فرار از مهلکه، دقیقاً به سمت خطر میرود تا صرفاً پایانبندی مدنظر نویسنده (کشته شدن همزمان هر دو) رقم بخورد.
متاسفانه این اثر به جای بهرهگیری از جادوی تصویر، به شدت به دیالوگ وابسته است. اطلاعات حیاتی مانند فرار امیر از تیمارستان یا تظاهر او به جنون، به جای آنکه به تصویر کشیده شوند، صرفاً از زبان دیگران روایت میشوند. در کنار این موضوع، استفاده از کلیشههایی مثل گریه نوزاد برای ایجاد تنش، پیدا کردن ناگهانی دستبند روی کمر مامور در تاریکی، و یا صداهای بیدلیل و اعصابخردکن قطار در خانه تیمی جدید، نشان از کمکاری در طراحی میزانسنهای خلاقانه دارد.
مجموعه «پروانه» با تمام ایرادهای فیلمنامهای و ضعفهای تاریخی در طراحی صحنه، همچنان به عنوان یک درام عاشقانه-سیاسی که نقشآفرینی متفاوت حامد کمیلی و سارا بهرامی را در خود دارد، میتواند برای علاقهمندان به سریالهای نوستالژیک جذابیتی نسبی داشته باشد. اگر دوست دارید این قصه پر فراز و نشیب را دوباره مرور کنید یا برای نخستین بار به تماشای آن بنشینید، میتوانید تمامی قسمتهای این سریال را با لینک مستقیم و کیفیت عالی از رسانه پخش فیلم دریافت کرده یا به صورت آنلاین تماشا کنید. همچنین خوشحال میشویم دیدگاه خود درباره عملکرد بازیگران و روند داستان را در بخش نظرات با ما و دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.
خیر، شخصیتهای امیر و پروانه زاییده تخیل نویسنده هستند، اما بستر تاریخی داستان و نحوه فعالیت گروههای چریکی در دهه ۵۰، بر اساس پژوهشهای تاریخی و کتابهای مستند آن دوران طراحی شده است.
این مجموعه به نویسندگی و کارگردانی جلیل سامان ساخته شده و در ۱۸ قسمت برای پخش از شبکه سه سیما تولید گردیده است.
