داستان سریال
فرخ باستانی، فرماندار جوان و جاهطلب شهر سامان، در میانه موج تجدد اجباری و تغییرات سیاسی، برای تثبیت جایگاه و صعود به قلههای قدرت، حتی روی زندگی مشترک با همسر فرانسویاش خط میکشد تا مسیر پیشرفتش هموار بماند.
فرخ باستانی، فرماندار جوان و جاهطلب شهر سامان، در میانه موج تجدد اجباری و تغییرات سیاسی، برای تثبیت جایگاه و صعود به قلههای قدرت، حتی روی زندگی مشترک با همسر فرانسویاش خط میکشد تا مسیر پیشرفتش هموار بماند.
وقتی دستور تغییر لباس و فرهنگ به شهر کوچک سامان میرسد، آرامش دیرینه جای خود را به موجی از دسیسههای سیاسی و جاهطلبیهای شخصی میدهد. سید ضیاءالدین دری در این اثر پربازیگر، با حضور چهرههایی چون امین حیایی، مریلا زارعی، رضا کیانیان و امیرعلی دانایی، راوی روزگاری است که کلاههای لبهدار و لباسهای فرنگی، سرنوشت و جایگاه آدمها را زیر و رو میکردند. قصه صعود فرخ باستانی، روایتی دراماتیک از تغییرات اجباری و کشمکشهای اجتماعی است که شما را به دل یکی از پرچالشترین دوران تاریخ معاصر میبرد.
پروژه عظیم «کلاه پهلوی»، اثری به کارگردانی و نویسندگی سید ضیاءالدین دری و تهیهکنندگی محمدرضا تختکشیان، یکی از طولانیترین پروسههای تولید را در تاریخ تلویزیون ایران به خود اختصاص داد. ساخت این مجموعه که بیش از یک دهه زمان برد، تلاش داشت تا با تصویربرداری در لوکیشنهای متنوعی چون شهرک سینمایی غزالی، شهر ساوه و خیابانهای پاریس، برههای حساس از تاریخ معاصر ایران را به تصویر بکشد. این سریال که در سالهای ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۲ روی آنتن شبکه یک سیما رفت، با پرداختن به موضوعاتی چون تغییر بافت سنتی جامعه و ورود اجباری مدرنیته، به اثری بحثبرانگیز در میان مخاطبان و منتقدان تبدیل شد.
صرف هزینههای چشمگیر و حضور تیمی بزرگ از ستارگان سینما و تلویزیون، انتظارات را از این اثر به شدت بالا برده بود؛ انتظاراتی که در نهایت با واکنشهای کاملاً متفاوتی از سوی بینندگان و کارشناسان هنری مواجه گردید.
قصه با تمرکز بر زندگی «فرخ باستانی»، جوانی برآمده از طبقات فرودست جامعه آغاز میشود. او پس از گذراندن دوران تحصیل در مدرسه دارالفنون، راهی پاریسِ پس از جنگ جهانی اول میشود؛ شهری که در آن روزها شرایطی سخت و طاقتفرسا را تجربه میکند. در میان همین سختیها، مسیر زندگی فرخ با دختری دورگه به نام «بلانش» گره میخورد. این ازدواج و آشناییهای پس از آن، پلههای ترقی را برای فرخ فراهم میکند تا جایی که به عنوان منشی سفیر وقت ایران در پاریس منصوب میشود.
با بازگشت به ایران و تکیه بر توصیهنامههای مقامات دولتی، فرخ سکان فرمانداری شهر کویری و کوچک «سامان» را به دست میگیرد. ورود او و همسر فرانسویاش به این شهر مذهبی، نقطه آغاز تغییراتی بنیادین است. فرخ با دستکاری بافت سنتی، تلاش میکند خیابانها و مغازههای مدرن را جایگزین هویت قدیمی شهر کند. اما نقطه اوج داستان زمانی رقم میخورد که فرمان کشف حجاب صادر میشود؛ دستوری که شهر آرام سامان را دستخوش حوادثی پیشبینینشده میکند.
گره خوردن سرنوشت روابط عاطفی با تحولات تاریخ معاصر، الگوی پررنگی است که نمونه آن را در بستر حوادث مشروطه و کوچههای تبریز با سریال ایراندخت نیز دیده بودیم؛ اما در اینجا، این طوفانِ تغییرات اجباری است که در نهایت، مسیر زندگی شخصی فرخ و بلانش را به بنبست و جدایی میکشاند.
| بازیگر | نقش |
|---|---|
| امیرعلی دانایی | فرخ باستانی |
| نگین محسنی | بلانش بیسه |
| بهاره کیانافشار | شادی مستشارنیا |
| امین حیایی | کریم وطنپرست |
| محمدرضا شریفینیا | سید میرزا رضا تدین |
| داریوش فرهنگ | نظام صمصامی |
| مریلا زارعی | فروغ |
| شقایق فراهانی | مهلقا |
| قطبالدین صادقی | سید حسن تقیزاده |
| فرهاد آئیش | سرپاس مختاری |
| رضا فیاضی | علیاصغر حکمت |
| جمشید شاهمحمدی | مستشارنیا |
| اسفندیار مهرتاش | فرخی یزدی |
| رضا کیانیان | حاجی خان |
| داوود رشیدی | موسیو آلفونس |
| سیروس گرجستانی | یاور نیکوکار |
| عباس امیریمقدم | آقا ذبیحالله توکلی |
| سارا خوئینیها | عالیه |
| ماهچهره خلیلی | وندی سیمسون |
| فخرالدین صدیقشریف | آقای احسان |
| داریوش کاردان | جوانشیر |
| ثریا قاسمی | مرصع خانم |
| گوهر خیراندیش | مهر آفرین مستشارنیا |
| حسام نوابصفوی | سیروس دژاکام |
| رحمان باقریان | آسید علی |
| بیوک میرزایی | ماشاالله خان |
| صالح میرزا آقایی | ژان |
| آنا نعمتی | زرینتاج تربیت |
| امیرحسین آرمان | امیر توکلی |
| نیلوفر خوشخلق | فاطمهالسادات تدین |
| شهره لرستانی | شایسته |
| مریم بوبانی | آغا بیبی |
| نادیا دلدارگلچین | آسیه |
| نادر سلیمانی | رضا شوفر |
| سپند امیرسلیمانی | بهرام صولتی |
| جواد زیتونی | مظفر |
| محمد حاجحسینی | مُلا احمد |
| آزیتا ترکاشوند | فخرالسادات |
| حنانه شهشهانی | پریوش |
| رز رضوی | نفیسه توکلی |
| مژگان ربانی | توران |
| براهیم بحرالعلومی | حاج حسین |
| کیانوش گرامی | اسی |
| ساقی زینتی | همسر یاور نیکوکار |
| سارا منجزی | تانیا |
| مختار سائقی | اهالی سامان |
| مسعود بهنام | دکتر |
با وجود زمان طولانی تولید و بودجه قابل توجه، این سریال نتوانست رضایت یکپارچه کارشناسان را جلب کند و از زوایای گوناگون تاریخی، ساختاری و محتوایی مورد هجمه قرار گرفت.
بسیاری از منتقدان و چهرههای باسابقه مانند زنده یاد مرتضی احمدی، فضاسازی سریال را نامنطبق با واقعیتهای آن دوران دانستند. استفاده از المانهایی مانند درشکههای یکاسبه در زمان رضاخان یا نادیده گرفتن شرایط سخت قحطی سال ۱۳۲۳، از جمله مواردی بود که به عنوان گافهای تاریخی مطرح شد. مهرشاد کارخانی نیز با مقایسه این اثر با شاهکار «هزاردستان» علی حاتمی، روایت کلاه پهلوی را فاقد جذابیتهای بصری و زاویه دید مناسب توصیف کرد و خروجی آن را در برابر بودجه صرف شده، ناچیز دانست.
کیومرث پوراحمد، کارگردان نامآشنای سینما، با لحنی تند این مجموعه را اثری ضعیف خواند که هزینههای سرسامآوری را هدر داده است. از سوی دیگر، محتوای سریال و نحوه نمایش روابط شخصیتها، صدای اعتراض مقامات فرهنگی و مذهبی را نیز بلند کرد. منتقدان مذهبی از جمله اعضای شورای نظارت بر صدا و سیما، معتقد بودند که سریال به جای تمرکز بر ظلمهای تاریخی آن دوره، ناخواسته به عادیسازی برخی روابط و شکستن قبحهای اخلاقی دامن زده است.
خسرو معتضد تاریخ دان مشهور در نقد تاریخی و فنی این اثر میگوید:
«بخش عمدهای از پیرنگ داستانی این سریال فاقد اصالت و سندیت تاریخی است؛ هرچند حضور و اقامت زنان فرانسوی در ایرانِ آن روزگار واقعیت دارد، اما تدریس آنها به زنان محلی در شهرستانهای کوچک، هیچگونه پشتوانه تاریخی نداشته و در هیچ منبع مکتوبی ثبت نشده است. از منظر طراحی صحنه و آکسسوار نیز سریال با خطاهای زمانی (آнахرونیسم) فاحشی روبهرو است؛ برای نمونه، نمایش خودروی جیپ که تولید جهانی آن به سال ۱۹۴۱ میلادی بازمیگردد و دو سال پس از آن توسط نیروهای آمریکایی وارد ایران شد، با مقطع زمانی وقوع حوادث قصه هیچگونه تطابقی ندارد. همچنین در بخش طراحی لباس، بیدقتیهای آشکاری در پوشش نیروهای شهربانی به چشم میخورد و جزئیات مهمی نظیر درجات نظامی، سردوشیها و قبههای افسران، کاملاً اشتباه و مغایر با مستندات آن دوران اجرا شدهاند.»
| موضوع | کیف انگلیسی | کلاه پهلوی |
|---|---|---|
| داستانپردازی | بافت تاریخی در خدمت روایت قرار گرفته؛ منحنی درام با تناسب منطقی پیش میرود، تعلیقها در جای درست قرار دارند و مخاطب هم عام و هم خاص را به دنبال خود میکشد. | تاریخ به محور اصلی تبدیل شده و درام به حاشیه رانده شده است. تأکید افراطی بر القای مفاهیم، تعادل میان ایده و روایت را بر هم زده و هنوز داستانی زنده نساخته که بیننده را به ادامه دادن ترغیب کند. |
| شخصیتپردازی | فضا برای همراهی مخاطب با قهرمان اصلی فراهم شده؛ تغییر تدریجی او با ظرافت شکل میگیرد و این روند ذرهذره، همدلی عمیقی ایجاد میکند. | هیچیک از شخصیتها فرصت نمییابند با بیننده ارتباط بگیرند. از همان اپیزودهای آغازین، موضع تماشاگر نسبت به شخصیت محوری با دیالوگها و اظهارنظرهای آشکار راوی، منفی شکل میگیرد. |
| ریزهکاریهای فنی | تدوین با ضرباهنگی نسبتاً تند و مناسب، همراه با کارگردانی محاسبهشده، فیلم را در مسیر درست نگه میدارد. | تصاویر فلو در هر قسمت تکرار میشوند، نماهای شاهد برای بخشی از صحنهها وجود ندارد، صدای برخی شخصیتها دوبلهگونه به نظر میرسد و سایه عوامل پشت صحنه روی بازیگران افتاده است. |
| جزئیات داستان | گزینش زبان به گونهای است که روانبخشی دیالوگها حفظ شده و در عین حال برای مخاطب عام قابل فهم است. | دیالوگها به شعارهای پر زرق و برق تبدیل شدهاند و جای نماها و نمادهای ارزشمند را گرفتهاند. بدی آدمها با حرفهایی که میزنند یا از زبان دانای کل بیان میشود، نه از رفتار و کنش آنها. |
| موسیقی متن | فرهاد فخرالدینی با بهرهگیری از ملودیها و تصنیفهای کهن تهران در تیتراژ، جذابیت اثر را چند برابر کرده است. | تا پایان فصل نخست، اثری از موسیقی دلنشین و گیرا دیده نمیشود؛ هرچند شهبازیان تلاش جدی برای پر کردن خلأ حسی فیلم داشته و تا حدی موفق بوده است. |
سریال سید ضیاءالدین دری، به همان اندازه که در داستان پر فراز و نشیب بود، در پشت صحنه نیز با حواشی متعددی دست و پنجه نرم میکرد:
| سال | جایزه | رده | دریافتکننده | نتیجه |
|---|---|---|---|---|
| ۱۳۹۳ | چهاردهمین دوره جشن حافظ | بهترین کارگردانی تلویزیونی | سید ضیاءالدین دری | نامزدشده |
| بهترین فیلمنامه تلویزیونی | سید ضیاءالدین دری | |||
| بهترین بازیگر مرد درام تلویزیونی | امین حیایی | |||
| بهترین بازیگر زن درام تلویزیونی | بهاره کیان افشار | |||
| بهترین بازیگر زن درام تلویزیونی | شقایق فراهانی |
«کلاه پهلوی» با تمام کاستیها، حواشی و انتقاداتی که به همراه داشت، یکی از پروژههای مهم تلویزیون ایران در ژانر تاریخی محسوب میشود. اثری که تلاش کرد عبور سخت یک جامعه از سنت به مدرنیته تحمیلی را تصویرسازی کند، اما در اجرای دقیق این ایده بزرگ با چالشهای جدی روبرو شد. تماشای این مجموعه همچنان برای علاقهمندان به درامهای تاریخی و بررسی سبک زندگی دهههای گذشته ایران، نکات قابل توجهی دارد.
شما همراهان همیشگی رسانه پخش فیلم میتوانید برای بررسی دقیقتر این اثر پرحاشیه، تمامی قسمتهای سریال تاریخی کلاه پهلوی را با کیفیتهای متنوع و محاسبه ترافیک نیمبها از طریق لینکهای معتبر سایت ما دانلود کرده و از تماشای آن لذت ببرید.
